İznik (Antik Nikaia), tarihi boyunca önemli bir politik ve dini merkez olmuştur.
İznik Gölü'nün suları altında keşfedilen Bazilika, özellikle Aziz Neophytos şehitliği ile bağlantısı ve erken Hristiyanlık mimarisi açısından çığır açan bulgular sunmaktadır.
Nikaia'nın dini merkezi olmakla birlikte, konum olarak; İznik Gölü'nün güneybatı kıyısında, antik kentin surlarının hemen dışında yer alır.
​Yapı, 4. yüzyıl sonu/5. yüzyıl başı orijinal yapısından başlayarak, Bizans döneminde (özellikle 8.-9. yy. civarında) geçirdiği depremler sonrası yeniden inşâ edilmiştir.
​Yapının, 304 yılında Roma zulmünde şehit olan yerel aziz Aziz Neophytos'un anısına inşâ edildiği güçlü bir arkeolojik hipotezdir.
Bu durum, yapıyı bir martyrium (şehit anıtı) niteliğine yükseltir.
​2014 yılında, Sualtı Arkeolojisi Enstitüsü ve yerel otoriteler işbirliğiyle bilimsel kazı süreci resmen başlayan yapının büyük bir kısmının su altında kalması, kazı metodolojisini geleneksel karasal kazılardan ayırmaktadır.
​Sualtı kalıntılarını haritalama, belgeleme ve koruma amaçlı kontrollü çıkarma işlemi yapılmaktadır.
​Modern fotogrametri ve 3D modelleme teknikleri, su altında kalan yapının korunmuş kısımlarının hassas kaydını sağlamıştır.
​​"Kazı, sadece bir arkeolojik çalışma değil, aynı zamanda tarihsel bir anıtın su altındaki korunma mücadelesidir."
​Netleşen Üç Nefli (Nefli) bazilika planı, merkezi bir apsis ve onu çevreleyen yapılar topluluğundan oluşmaktadır.
​Büyük ölçüde taş ve tuğla tekniklerinin Bizans dönemine özgü geçiş formlarını göstermektedir.
​Bazilikanın bir bölümünde, yapının Ayasofya'nın küçük bir replikası olabileceğine dair bazı mimari benzerlikler tespit edilmiştir.
​Yapı içerisinde, olası bir kript veya makam kalıntısının varlığı, Neophytos ile olan bağlantıyı güçlendirmektedir.
İznik Bazilikası, Erken Hristiyanlık ve Bizans mimarisinin Anadolu'daki nadir ve iyi korunmuş örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.
​​Kazıların başlamasıyla birlikte İznik, kültür turizmi açısından önemli bir çekim merkezi haline gelmiştir.
​Yerli ve yabancı turistler için hem karasal hem de görsel olarak izlenebilir bir su altı miras alanıdır.
Buluntuların uzun vadede korunabilmesi için koruma bilincinin artırılması ve yerinde koruma (in-situ conservation) yöntemlerinin uygulanması hedeflenmektedir.
​​İznik Bazilikası, Hristiyanlık tarihinin yerel bir merkezini gözler önüne sermektedir.
​Kazılar, özellikle sualtı arkeolojisi alanında önemli metodolojik tecrübeler sağlamıştır.
​Bu yapı, İznik'in UNESCO Dünya Mirası yolculuğunda kilit bir role sahiptir.

Bir sonraki yazımızda görüşene dek, Esen kalın.

Ramazan Atasoy