​Harzemşahlar Devleti, 11. yüzyılın sonlarından 13. yüzyılın başlarına kadar Orta Asya'nın Harzem (Harezm) bölgesinde hüküm süren, Türk-İslâm tarihinin önemli devletlerinden biridir.

Merkezi bugünkü Türkmenistan ve Özbekistan topraklarında bulunan Gürgenç (Köhne Ürgenç) şehriydi.

Devlet, adını merkezi olan Harzem bölgesinden almıştır ve hükümdarları "Harzemşah" unvanını taşımıştır.

​Kuruluş ve Yükseliş Dönemi (Yaklaşık 1077-1220):

​Harzemşahlar, başlangıçta Büyük Selçuklu Devleti'ne bağlı bir vilayet olarak ortaya çıkmıştır.

Devletin kökeni, 11. yüzyılın sonlarında Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından Harzem valiliğine atanan, Kıpçak Türklerinden Anuş Tegin'e dayanır.

Anuş Tegin'in soyundan gelenler, "Anuş Teginliler Hanedanı" olarak bilinir.

​Kutbüddin Muhammed (1097-1127):

Anuş Tegin'in oğlu olan Kutbüddin Muhammed, Selçuklulara sadık kalarak bölgeyi yönetmiş ve "Harzemşah" unvanını babasından sonra kullanmıştır.

​Atsız (1127-1156):

Kutbüddin Muhammed'in oğlu olan Atsız, 1138 yılında Selçuklu egemenliğine karşı çıkarak bağımsızlık mücadelesini başlattı ve Harzemşahlar Devleti'nin fiilen bağımsızlığını ilan etti.

​İlarslan (1156-1172):

Atsız'ın oğlu İlarslan döneminde devlet tam bağımsızlığa kavuşmuş, komşu Karahitaylar ve Karahanlılar ile mücadele ederek sınırlarını genişletmiştir.

​Alaaddin Tekiş (1172-1200):

Harzemşahlar, en parlak dönemlerinden birini Alaaddin Tekiş zamanında yaşamıştır.

Tekiş, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun dağılmasından faydalanarak topraklarını batıda İran, Horasan ve Irak-ı Acem'e kadar genişletmiş, hatta Abbasi halifesinin koruyuculuğunu üstlenerek siyasi nüfuzunu artırmıştır.

​Alaaddin Muhammed (1200-1220):

Tekiş'in oğlu Alaaddin Muhammed döneminde Harzemşahlar, batıda Gurlular ve doğuda Karahitaylar'ı yenerek devletin sınırlarını en geniş noktaya ulaştırmıştır.

Maveraünnehir, Horasan, İran, Afganistan ve hatta Irak'ın bir kısmını kapsayan büyük bir imparatorluk kurmuştur.

Ancak bu genişleme, güçlü bir merkezî otorite kurulamaması ve devlet teşkilatındaki Selçuklu etkisine rağmen göçebe Türkmen unsurlarla yaşanan gerilimler nedeniyle iç sorunlara da yol açmıştır.

​Moğol İstilası ve Yıkılış Dönemi (1219-1231):

​Harzemşahlar Devleti'nin çöküşü, 13. yüzyılın başlarında ortaya çıkan Moğol istilasıyla hızlanmıştır.

​Otrar Faciası ve Cengiz Han İstilası (1219):

Alaaddin Muhammed'in sınır valilerinden birinin, Cengiz Han tarafından gönderilen bir ticaret kervanını (içinde casusların olduğu iddiasıyla) Otrar'da yağmalayıp öldürtmesi (Otrar Faciası), Cengiz Han'a Harzemşahlara saldırmak için bir bahane vermiştir.

Cengiz Han, 1219'da büyük bir orduyla Harzemşah topraklarına girmiş, Buhara, Semerkant ve başkent Gürgenç gibi önemli şehirleri ağır bir şekilde tahrip etmiştir.

Moğol ordusu karşısında direnemeyen Sultan Alaaddin Muhammed, Hazar Denizi'ndeki bir adaya kaçmış ve 1220 yılında orada ölmüştür.

​Celaleddin Harzemşah'ın Direnişi (1220-1231):

Alaaddin Muhammed'in oğlu Celaleddin Mengübirti, devletin son hükümdarı olarak Moğollara karşı destansı bir direniş başlatmıştır.

Afganistan ve Hindistan'da Moğollarla mücadele eden Celaleddin, daha sonra İran, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'ya geçerek varlığını sürdürmüştür.

Tebriz'i fethedip İldenizliler Atabeyliği'ne son vermiş, bölgede önemli bir güç haline gelmiştir.

​Yassıçemen
Muharebesi (1230) ve Son:

Celaleddin Harzemşah, Anadolu Selçukluları ile Suriye Eyyûbileri'nin de dahil olduğu bölge hâkimiyeti mücadeleleri sonucu, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaaddin Keykubad ile 1230 yılında Yassıçemen Muharebesi'nde karşı karşıya gelmiş ve yenilmiştir.

Bu yenilgi Harzemşahlar'ın askeri gücünü büyük ölçüde yok etmiştir.

1231 yılında Celaleddin'in Diyarbakır ve çevresinde Moğolların veya Kürt çetelerinin saldırıları sonucu öldürülmesiyle Harzemşahlar Devleti tamamen ortadan kalkmıştır.

​Kültür ve Medeniyet:

​Harzemşahlar Devleti, Türk-İslâm medeniyetinin gelişimine katkıda bulunmuş, bilim ve sanat alanında önemli eserler ortaya koymuştur.

Yönetim teşkilatlarında Büyük Selçuklular'ın etkileri görülmüş, resmî dil olarak Farsça kullanılmış, bilim ve edebiyat merkezleri önemini korumuştur.

Ancak Moğol istilası, Orta Asya'daki kültürel ve bilimsel hayatı büyük bir yıkıma uğratmıştır.

Harzemşahlar, Moğol istilası öncesi Orta Asya'daki son büyük Türk-İslâm devleti olarak tarihe geçmiştir.

Bir sonraki yazımızda görüşene dek, Esen kalın.

Ramazan Atasoy